Sałata jadowita

łac. Lactuca virosa

Sergei Boutenko pisze, że jadalne są liście, kwiaty, młode pędy oraz korzenie tej rośliny [1]. Niektórzy autorzy wymieniają jako jadalne jednocześnie 2 gatunki, sałata jadowita oraz sałata kompasowa (łac. Lactuca seriolla) [6], która jest także uznawana za jadalną [2]. W angielskiej wersji większość jadalnych gatunków sałat nazywana jest „Wild Lettuce”, czyli dzika sałata. Często dochodzi też do błędnego rozróżnienia gatunków i pomyłek.

Zarówno sałata jadowita, kompasowa jak i siewna (powszechnie uprawiana), zawierają w sobie biały sok mleczny o gorzkim smaku. Z tego powodu sałatę zbiera się młodą, przed wypuszczeniem pierwszych pędów kwiatowych. Ktoś kto nigdy nie uprawiał sałaty, może nawet nie wiedzieć, że kwitnie, bowiem w sklepie kupujemy wyłącznie młode liście. Ususzony sok mleczny z sałaty nazywany jest łoczyżnikiem (także Lactuarium) i ma zbliżone właściwości do opium [3]. Niegdyś testowano łoczyżnik z różnych gatunków sałaty, jednak bardzo często przewija się informacja, iż najlepsze działania miała sałata jadowita [3]. Jej sok mleczny zawiera seskwiterpenolaktony: np. laktucyna, laktukopikryna [4]. Odnotowano także przypadki zatruć tą rośliną, artykuł jednak nie podaje konkretnych dawek [5].

Przy spożyciu tej rośliny należy w szczególności uważać na biały sok mleczny, gdyż spożycie większej ilości może wywołać odurzający efekt, a w większych ilościach toksyczny. Własne doświadczenia po zjedzeniu kilku starszych liści (zarówno jadowitej jak i kompasowej) potwierdzają właściwości lekko-odurzające (jak po wypiciu piwa). Zjedzenie większej ilości może okazać się jednak niewykonalne, bowiem sok jest bardzo gorzki. W celu zmniejszenia ilości soku mlecznego (który występuje nawet w młodych liściach) surowiec można wstępnie moczyć, a wodę odlewać. Poprawi to smak oraz zmniejszy właściwości trujące. Nie należy też zjadać starszych liści. Ich walory smakowe są niekorzystne oraz mają więcej toksycznego soku. Chodź niektórzy autorzy podają, że jadalne są także korzenie należy zachować szczególną ostrożność. Osobiście zalecam zjadanie wyłącznie małych ilości odmoczonych liści.

Zajrzyj do darmowej próbki naszego atlasu roślin i podejmij decyzje o zakupie!

Próba smaku:

Roślina jest gorzkiego smaku, a w szczególności starsze okazy.

Próba węchu:

Roślina niezbyt przyjemnie pachnie, a szczególnie starsze okazy.

Jak prawidłowo rozpoznać?

W młodym stanie roślina może niekiedy przypominać młode rozety cykorii podróżnik, mniszka lekarskiego, sałaty kompasowej oraz innych roślin „mniszkopodobnych”. Roślina po uszkodzenia zaczyna wydzielać z siebie biały sok mleczny. Może osiągać rozmiary nawet do 1,5 metra, jednak często jest niższa. Liście nasadą obejmują łodygę, są ząbkowane, niekiedy też powcinane oraz poskręcane w kierunku północ-południe (kierunek może jednak nieco się różnić, co zależy m.in od nasłonecznienia danego stanowiska).

Wskazówka występowania:

Należy zauważyć, że chodź roślina może mieć ogólnokrajowy zasięg, to w stanie dzikim występuje rzadko. Najczęściej można spotkać bardzo podobną sałatę kompasową. Sałat należy spodziewać się na łąkach, nieużytkach oraz w miejscach ruderalnych. Często wyrastają np. pomiędzy ułożoną kostką brukową.

Z czym można pomylić?

Roślina w dorosłej formie jest dosyć charakterystyczna, można pomylić ją jednak z sałatą kompasową, a także mleczami. Nie jest to niebezpieczna pomyłka bowiem rośliny są w podobnym stopniu jadalne, z zachowaniem wszystkich uwag odnośnie soku mlecznego. W młodym stanie roślina jest często mylona z mniszkiem i roślinami „mniszkopodobnymi”, które także są jadalne w młodym stanie [7].

Mniszek lekarski (łac. Taraxacum officinale) – inny wygląd rozety, najczęściej o wiele mniejsza z odziomkowymi liśćmi. Brak kolców na liściach oraz inna łodyga. Także wydziela biały sok mleczny. Roślina opisana w atlasie.

Mlecz zwyczajny (łac. Sonchus oleraceus) – często liście są powcinane podobnie jak u sałaty kompasowej ale o wiele głębiej, a także są na ogół szersze.

Sałata kompasowa (łac. Lactuca serriola) – większość liści sałaty kompasowej w stanie dorosłym jest silnie powcinana. Roślina opisana w atlasie.

Właściwości medyczne:

Środkiem leczniczym jest wysuszony sok mleczny, nazywany lactucarium, który ma właściwości nasenne, rozkurczowe oraz wykrztuśne [8].

Film:

W filmie opowiadam o mniszku oraz sałacie kompasowej. Zachęcam do zapoznania się z playlistą „Poradnik Chwastożercy” na moim kanale na YouTube. Pamiętaj zostawić subskrypcję oraz komentarz – wspierasz tym samym rozwój atlasu!

Wykaz źródeł:

1. Sergei Boutenko: Wild Edibles, A Practical Guide to Foraging, with Easy Identification of 60 Edible Plants and 67 Recipes, North Atlatnic Books, Berkeley, 2013
2. Łukasz Łuczaj: Dzikie Rośliny Jadalne, Chemigrafia Krosno, Krosno 2004.
3. Anna Trojanowska: Sałata Lacuta sp. Jako roślina lecznicza w badaniach polskich XIX farmaceutów i lekarzy. Kwartalnik Historii Nauki i Techniki 50/3-4, 123-134, 2005. https://bazhum.muzhp.pl/media/files/Kwartalnik_Historii_Nauki_i_Techniki/Kwartalnik_Historii_Nauki_i_Techniki-r2005-t50-n3_4/Kwartalnik_Historii_Nauki_i_Techniki-r2005-t50-n3_4-s123-134/Kwartalnik_Historii_Nauki_i_Techniki-r2005-t50-n3_4-s123-134.pdf
4. RAPORT NAUKOWY EFSA: Kompendium substancji botanicznych w których stwierdzono obecność naturalnie występujących składników mogących stanowić zagrożenie dla zdrowia ludzkiego w przypadku wykorzystania ich do produkcji żywności i suplementów diety. Dziennik EFSA 2012;10(5):2663. https://gis.gov.pl/wp-content/uploads/2018/05/Kompendium-substancji-botanicznych-w-których-stwierdzono-obecność-naturalnie.pdf
5. Besharat S, Besharat M, Jabbari A.: Wild lettuce (Lactuca virosa) toxicity. BMJ Case Rep. 2009. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21686920/
6. Perry Medsger Oliver: Edible Wild Plants , Nabu Press, 2011.
7. Łukasz Łuczaj: Dzika Kuchnia, Wydawnictwo Nasza Księgarnia, 2013.
8. Witold Poprzęcki: Ziołolecznictwo, Spółdzielcza Agencja Reklamowa SPAR, 1989.