Cis pospolity

łac. Taxus baccata

Uwaga: cała roślina poza osnówkami jest śmiertelnie trująca!

Jadalne są wyłącznie dojrzałe osnówki (bez pestek), można je jeść na surowo i po obróbce termicznej [1]. Reszta rośliny jest silnie toksyczna, zawiera pseudoalkaloidy diterpenowe (taksoidy): np. taksyna, taksol, cefalomanina, efedryna, a także glikozydy (taksykatyna) oraz związki cyjanogenne [2], [3]. Zawarte w niej alkaloidy mogą przenikać się nawet przez skórę. Dawka śmiertelnie niebezpieczna to spożycie około 50-100 igieł, po których można dostać paraliżu układu oddechowo-krwionośnego. Odnotowano zgon po spożyciu herbaty na bazie igieł, najpewniej w wyniku pomyłki z sosną lub świerkiem [4].

Osnówki można zjadać na surowo, ale także wykorzystać jako słodki dodatek do past warzywnych np. na bazie fasoli. Wcześniej namoczoną i ugotowaną fasolę należy zblendować (w przypadku użycia gotowej fasoli z puszki wystarczy ją odsączyć), dodać podsmażonej cebulki, oleju, przypraw oraz osnówek cisu. Dodają słodkiej nuty i mogą być stosowane zamiast często używanych jabłek oraz śliwek. Niektórzy weganie nazywają to „wegańskim smalcem”. Niestety osnówki są bardzo klejące co może nieco utrudnić pozbycie się pestek.

Radzę ostrożnie połykać osnówki, bowiem klejąca struktura może spowodować połknięcie trującej pestki. W takim przypadku istnieje jednak duża szansa, że pestka nie zostanie strawiona i nie dojdzie do zatrucia [1], lepiej jednak zachować podstawowe środki ostrożności.

Zajrzyj do darmowej próbki naszego atlasu roślin i podejmij decyzje o zakupie!

Próba smaku:

Osnówki są bardzo słodkie i klejące. Igły są delikatnie piekące.

Jak prawidłowo rozpoznać?

Jest to drzewo iglaste (często w formie dużego krzewu) z czerwonymi (niektórzy twierdzą pomarańczowymi) szyszkojagodami. Igły długości do 3 cm i szerokości 0,3 cm, od góry ciemnozielone, a od spodu jaśniejsze. Posiada charakterystyczną czerwonobrązową korę, która łuszczy się płatami, na młodych pędach (i młodych okazach Cisu) kora jest ciemnozielona. Cis pospolity jest rzadką rośliną chronioną w Polsce. Kwitnie w charakterystyczny sposób od marca do kwietnia [6].

Wskazówka występowania:

Częściej można go spotkać w ogrodach i parkach miejskich, aniżeli w stanie dzikim. W okolicach Borów Tucholskich można odwiedzić rezerwat, w którym rośnie 3500 cisów – Cisy Staropolskie im. Leona Wyczółkowskiego (rezerwat w 2021 r. pozostaje zamknięty). W stanie naturalnym roślinę można spotkać rzadko, głównie w zachodniej Polsce.

Z czym można pomylić?

Istnieje ryzyko pomyłki z innymi drzewami i krzewami iglastymi w Polsce. Warto jednak zwrócić uwagę na charakterystyczną korę Cisu oraz czerwone osnówki.

Świerk pospolity (łac. Picea abies) – drzewo posiada zupełnie inną korę, szyszki oraz węższe i krótsze igły. Drzewo opisane w atlasie.

Sosna zwyczajna (łac. Pinus sylvestris) – drzewo posiada po 2 igły na krótkopędzie. Drzewo opisane w atlasie.

Jodła pospolita (łac. Abies alba) – nieco inne igły (pod spodem posiada dwa żywicze paski) oraz zupełnie inna kora. Drzewo opisane w atlasie.

Jałowiec pospolity (łac. Juniperus communis) – posiada niebieskie szyszkojagody oraz mniejsze igły. Krzew opisywany w atlasie.

Właściwości medyczne:

Ze względu na obecność taksyny i taksolu roślina ma działanie przeciwnowotworowe (wykorzystywana np. w przypadku raka piersi oraz jajnika) [4], [5]. Roślina posiada jednak silne właściwości toksyczne, dlatego nie należy przyjmować wywarów z Cisu na własną rękę. W terapiach antynowotworowych (chemioterapiach) wytwarza się leki o ściśle określonym składzie oraz dawkowaniu. W domowych warunkach nie można precyzyjnie określić składu ilościowego, co może prowadzić do przedawkowania i śmierci.

Ciekawostka:

Niegdyś z drewna cisu wytwarzano łuki oraz wykorzystywano jego trujący sok do zatruwania grotów strzał.

Film:

W filmie opowiadam więcej o cisie pospolitym oraz pokazuję jak dokładnie wygląda. Pamiętaj zostawić subskrypcję oraz komentarz – wspierasz tym samym rozwój atlasu!

Wykaz źródeł:

1. Łukasz Łuczaj: Dzikie Rośliny Jadalne, Chemigrafia Krosno, Krosno 2004.
2. Bolesław Broda, Jakub Mowszowicz: Przewodnik do oznaczania roślin leczniczych, trujących i użytkowych, PZWL, Warszawa, 1985
3. RAPORT NAUKOWY EFSA: Kompendium substancji botanicznych w których stwierdzono obecność naturalnie występujących składników mogących stanowić zagrożenie dla zdrowia ludzkiego w przypadku wykorzystania ich do produkcji żywności i suplementów diety. Dziennik EFSA 2012;10(5):2663. https://gis.gov.pl/wp-content/uploads/2018/05/Kompendium-substancji-botanicznych-w-których-stwierdzono-obecność-naturalnie.pdf
4. James A. Duke: Handbook of medicinal herbs, second edition, CRC Press, London, 2002.
5. Gibji Nimasow, Oyi Dai Nimasow, Jawan Singh Rawat, Leki Norbu: Conservation efforts of an important medicinal plant (Taxus baccata Linn.) in West Kameng district of Arunachal Pradesh (India) Earth Sciences 2015; 4(3-1): 1-10 Published online March 2, 2015 https://www.researchgate.net/publication/273159931_Conservation_Efforts_of_an_Important_Medicinal_Plant_Taxus_baccata_Linn_in_West_Kameng_District_of_Arunachal_Pradesh_India/link/54fae62e0cf20b0d2cb867a7/download
6. Leokadia Witkowska-Żuk: Flora Polski. Rośliny leśne, MULTICO Oficyna wydawnicza, Warszawa, 2018.